ქართველოლოგი

”ქართველოლოგი” ორენოვანი (ქართული და ინგლისური), რეცენზირებადი, პროფესიული და აკადემიური ჟურნალია. მოიცავს ქართველოლოგიური მეცნიერების ყველა სფეროს. ქართველოლოგიის დარგში მეცნიერული სიახლეების დანერგვასთან ერთად მიზნად ისახავს ქართველ მკვლევართა ნერკვევების პოპულარიზაციას საერთაშორისო დონეზე და საზღვარგარეთული ქართველოლოგიური მეცნიერების გავრცელებას ქართულ სამეცნიერო წრეებში.


ჟურნალი ”ქართველოლოგი” წელიწადში ორჯერ გამოდის როგორც ბეჭდური, ასევე ელექტრონული სახით. 1993-2009 წლებში იგი მხოლოდ ბეჭდურად გამოდიოდა (NN 1-15). გამომცემელია ”ქართველოლოგიური სკოლის ცენტრი” (თსუ), ფინანსური მხარდამჭერი - ”ქართველოლოგიური სკოლის ფონდი.” 2011-2013 წლებში ჟურნალი ფინანსდება შოთა რუსთაველის ეროვნული სამეცნიერო ფონდის გრანტით.





ქცევის გრამატიკული კატეგორია ქართულში და ''საუღლებელი პრეფიქსები'' შუმერულში: შეპირისპირებითი ანალიზი

 

ნაშრომის მიზანია, ერთმანეთს შეუდაროს და შეუპრისპიროს ქართული ენის ქცევის გრამატიკული კატეგორია და შუმერულ ენაში ე. წ. „საუღლებელი პრეფიქსებით“ გამოხატული გრამატიკული მნიშვნელობები როგორც მორფოლოგიური, ასევე სინტაქსური და სემანტიკური თვალსაზრისით.

თეორიული ანალიზი და აღწერა დაფუძნებულია როგორც ფუნქციონალისტური მიმდინარეობების – დამოკიდებულებათა გრამატიკა, როლურ-რეფერენციული გრამატიკა, ფუნქციური ტიპოლოგია და ენათმეცნიერების საბაზისო თეორია, ასევე არატრანსფომრაციული გენერატივისტული მიმდინარეობების ძირითად დებულებებზე, მაგრამ დასკვნა და შედეგების განზოგადება ძირითადად გამიზნულია ფუნქციური ტიპოლოგიისათვის.

ზოგიერთი ზემოდასახეულებული თეორიისათვის აუცილებელია ტრადიციული სინტაქსური ფუნქციების (ქვემდებარის, პირდაპირი და ირიბი დამატებების და ა. შ.) გამორკვევა არა მარტო მორფოლოგიური მარკირების მიხედვით (პირის, რიცხვისა და სქესის/კლასის გამომხატველი მაჩვენებლები ზმნაში, ბრუნვის მაჩვენებელი სახელურ ფრაზაში და ა. შ.), არამედ სინტაქსური ქცევითი მახასიათებლებით (code and behavioural properties), მაგრამ სტატიის მიზნიდან გამომდინარე, შესაძლებელია თავი ავარიდოთ სინტაქსური ფუნქციების გამორკვევას და შუმეროლოგიური ტრადიციის გათვალისწინებთი დადგენილად მივიჩნიოთ სემანტიკური როლებისა და სინტაქსური ფუნქციების შესატყვისობა პროტოტიპურ შემთხვევებში. ორვალენტიანი გარდამავალი ზმნა (მაგ., „კლავს“) აგენსსა და პაციენსს სინტაქსურად გამოხატავს, შესაბამისად, ქვემდებარისა და პირდაპირი დამატების საშუალებით, სამვალენტიანი გარდამავალი ზმნა (მაგ., „მიცემა“) – აგენსს, თემასა და რეციპიენტს, შესაბამისად, ქვემდებარის, პირდაპირი დამატებისა და ირიბი დამატების სახით, ერთვალენტიანი გარდაუვალი ზმნა (მაგ., „სვლა“) მასთან დაკავშირებულ ერთადერთ სემანტიკურ როლს გამოხატავს ქვემდებარის სახით. მიუხედავად ამისა, შესაბამის ადგილებში წარმოვადგენთ თან მივუთითებთ როგორც თანამედროვე, ასევე ტრადიციულ შუმეროლოგიურ და ქართველოლოგიურ გრამატიკულ ლიტერატურას.


საკვანძო სიტყვები:ქართული ენა, შუმერული ენა, ვნებითი გვარი, საშუალი გვარი, აპლიკატივი, ლოკატივი, რეფლექსივი, სინტაქსური ფუნქციები კატეგორია: კვლევები ავტორები: ზურაბ ბარათაშვილი
ვეფხისტყაოსნის სტროფული კომენტარები - „ნაღველში ამონაწები კალამი“

 

ვეფხისტყაოსნის ერთი საუკეთესო ქვეთავია ნესტანის წერილი საყვარლისადმი ქაჯეთის ციხიდან მოწერილი. სასოწარკვეთილი ქალი ამგვარად იწყებს წერილს:

„ჰე ჩემო, ესე უსტარი არს ჩემგან მონაღვაწები,
ტანი კალმად მაქვს, კალამი - ნავღელსა ამონაწები“. (1292)

ნაღველში ჩანაწები კალმით სატრფოსადმი მიწერილი წერილი იშვიათი მხატვრული სახეა, როგორც ვეფხისტყაოსანში, ასევე საზოგადოდ ძველ ქართულ ლიტერატურაში. ეს მხატვრული სახე ვეფხისტყაოსნისეული სპეციფიკით გვხვდება შექსპირის ციმბელინში.

 


საკვანძო სიტყვები:ვეფხისტყაოსანი კატეგორია: კვლევები ავტორები: ელგუჯა ხინთიბიძე
„გრიგოლ ხანძთელის ცხოვრების“ ახალი რუსული თარგმანი

 

1999 წელს პარიზში გამოცემულ რუსულენოვან ჟურნალ „სიმბოლოს (Символ) 42-ე ნომერში გრიგოლ ხანძთელის ცხოვრების ახალი რუსული თარგმანი გამოქვეყნდა. თარგმანის ავტორი კი ლატვიაში მოღვაწე ქართველი, დეკანოზი იოსებ ზეთეიშვილი გახლავთ. ის საზღვრისპირა ქალაქ ვისაგინასის ტაძრის წინამძღვარია. გიორგი მერჩულის თხზულება მის მიერ თარგმნილი ძველი ქართული მწერლობის ერთადერთი ძეგლი არაა. იმავე „სიმბოლოს“ სხვადასხვა ნომერში სხვადასხვა დროს გამოქვეყნდა გიორგი მთაწმინდელის „იოანე და ეფთვიმე ათონელების ცხოვრება”, გიორგი მცირეს „გიორგი მთაწმინდელის ცხოვრება“, „ევსტათი მცხეთელის წამება“, „აბო თბილელის წამება“, „შუშანიკის წამება“, დავით აღმაშენებლის „გალობანი სინანულისანი“, ჟამთააღმწერლის ისტორია და სტატიები, რომლებიც თითოეული თხზულების თარგმანს უძღვის წინ.

წინამდებარე სტატია კი ამ თარგმანების ერთგვარი შეპირისპირების მცდელობაა იმის წარმოსაჩენად, თუ რამდენად განსხვავებული შეიძლება იყოს თარგმანის პროცესისთვის არჩეული მეთოდი; მოთხოვნები, რომლებსაც მთარგმნელი საკუთარ ნამუშევარს უყენებს; რა არის თითოეული თარგმანის სპეციფიკა და როგორია თითოეულის მიმართება დედანთან.

 


საკვანძო სიტყვები:ქართული ჰაგიოგრაფია, ქართული ლიტერატურა თარგმანებში, იოსებ ზეთეიშვილი კატეგორია: კვლევები ავტორები: სოფიო გულიაშვილი
მაცხვარიშის მთავარანგელოზთა ეკლესიის მოხატულობის საზრისი

 

წინამდებარე სტატიაში განხილულია ზემო სვანეთის ლატალის მაცხვარიშის მთავარანგელოზთა ეკლესიის ფრესკული მხატვრობა და მისი იდეურ-თეოლოგიური საზრისი. ამ მოხატულობაში საუფლო ციკლის მომცველ სცენათა იკონოგრაფია, მათი კომპოზიციური სტრუქტურა, შესამჩნევად გართულებულია. ეს სიუჟეტები არ არის განლაგებული ისტორიული ან ქრონოლოგიური თანმიმდევრობით. აქ ოსტატი მიმართავს განსხვავებულ იკონოგრაფიულ სქემებს. აღდგომისა და მსხვერპლის იდეები, რომლებიც საკურთხევლისა და დასავლეთი კედლის დეკორშია წარმოჩენილი, ეკლესიის გრძივ კედლებზე ვითარდება. სხვადასხვა რეგისტრში განთავსებული სცენები იდეურად ერთმანეთს ეხმიანება და კამარაში ქრისტეს დიდების ხატად იქცევა. განსაზღვრული მონაკვეთები წარმოგვიდგენს თეოლოგიური იდეით გაერთიანებულ, აზრობრივად ერთმანეთთან დაკავშირებულ სცენებს, რითაც ცხადად იკვეთება შინაარსობრივად განსხვავებულ სცენებში დატეული ღრმა თეოლოგიური იდეები: წინასწარუწყება, გამოცხადება, მსხვერპლი, აღდგომა და ხსნა. ხდება იდეური მახვილების გადანაწილება კედელ-კამარაზე. უფლის განკაცების წინასწარუწყება, განკაცება, მისი ამქვეყნიური მეუფება, დიდება (“ხარება,” “შობა”), მაცხოვრის ღვთაებრივი ბუნების გამოჩინება (“მირქმა,” “ფერისცვალება,” “ლაზარეს აღდგინება,” “სულიწმინდის მოფენა,” “ღვთისმშობლის მიძინება”), მისი მსხვერპლი (“ჯვარცმა”), აღდგომა – დიდებით მოსვლა, “ჯოჯოხეთით წარმოტყვევნა,” “ძველი დღეთა” - მოხატულობის მთელი ანსამბლი სულის ხსნისთვის მეოხებას და აღდგომის იდეას უკავშირდება.

 


საკვანძო სიტყვები:ზემო სვანეთი, ეკლესია, ფრესკული მხატვრობა, იკონოგრაფია, თეოლოგიური საზრისი კატეგორია: კვლევები ავტორები: ქეთევან გონგაძე
ექვთიმე ათონელი - გამთლიანებული დიადი მოზაიკა

 

დიდი ქართულ-ბერძნული ტანდემის “ბალავარიანი” – “ვარლაამი და იოასაფი”და X-XI საუკუნის ისტორიული მოღვაწის ექვთიმე ათონელის (ექვთიმე მთაწმინდელი, Euthymius the Athonite, Euthymius the Hagiorite ...) მიმართ დაგვიანებით აღმოცენებული ინტერესის ტალღავარლაამის რომანის ავტორობის დადგენის დიდ დაგვიანებასმხოლოდ ნაწილობრივ უკავშირდება.რეალურად, შუა საუკუნეების ლიტერატურული კვლევების სერიოზული ხარვეზების გამო,რომანის ფუნდამენტური როლისანალიზი მხოლოდ XXI საუკუნეშიდაიწყო, შესაბამის სფეროში კვლევათა ახალი ეტაპის დაწყების კვალობაზე. ტანდემის აღდგენამ,ავტორობის დადგენის შედეგად, არა მარტო სრული ჯაჭვი გაამთლიანა ბუდიზმის სათავეებისა და არაბულ-ისლამურ “ბალაჰვარ და ბუდასაფიდან” ქართულ-ქრისტიანული “ბალავარიანისა” და შემდგომ ბიზანტიისაკენ, არამედ აღმოსავლეთისა და დასავლეთის, ერებისა და რელიგიების დაახლოების ათასწლოვან პროცესში ქართული კულტურის როლიც გამოკვეთა. გლობალური მოძრაობის საბოლოო წარმატებაში ათონელის ექსტრაორდინარული როლის კვლევა XI-XII საუკუნეების ქართულ ცივილიზაციურ გარღვევაში მისივე გადამწყვეტი წვლილის გათვალისწინებასაც გახდის აუცილებელს. გამთლიანებული დიადი მოზაიკაფრაგმენტების არითმეტიკული ჯამის ტოლიარ აღმოჩნდება. ჩვენ გარდაუვალად გავხდებით მოწმე ექვთიმე ათონელის ისტორიული ფიგურის სრულიად ახალ განზომილებამდე აღმასვლისა. ქვემოთ ჩვენ შევეცდებით ასეთი პროცესის განვითარების შესაძლო გზები გამოვკვეთოთ.

 


საკვანძო სიტყვები: ექვთიმე თონელი, ბალაჰვარ და ბუდასაფი, ბალავარიანი, ვარლაამი და იოასაფი კატეგორია: კვლევები ავტორები: ირაკლი შეყრილაძე
სახარებისეული „მკალისა“ და „ველური თაფლის“ განმარტებისათვის (ან: მკალი, რომელი არს დანაკისკუდი, თაფლი ველური - მელაღრია)

 

სტატიაში განხილულია სახარებისეული სიტყვების „მკალი“ და „თაფლი ველურის“ მნიშვნელობა, რითაც იკვებებოდა იოვანე ნათლისმცემელი, რადგან ამ სიტყვების სხვადასხვა განმარტებაა წმ. მამების ნაწერებში. სულხან- საბა ორბელიანიც თავისი ლექსიკონის ერთ-ერთ რედაქციაში წერდა, რომ მკალი იყო „მწუერვალი მდელოთა“, მაგრამ შემდეგ შეცვალა ეს განმარტება: „ნათლისცემელი რომელ მკალსა ჭამდა, რომელიმე იტყვიან, მწვერვალთა მდელოთასა ჭამდაო, მაგრამ ტყუილია, მართალი მკალი იყო (იგულისხმება კალია-მწერი, მ. ბ.), რომელსაც არაბნი დღესაც ჭამენ.“   „თაფლი ველური“ კი ასე აქვს განმარტებული: „ესე არს ხე, რომელსა ლათინურად ჰქვიან ერიკა, ურთხლსა ჰგავს. მისის ხილისა და ხისაგან თაფლივით ჩამოეწვეთების, ვიეთნი მანანადაც უხმობენ. იგი არს თაფლი ველური“. სახარებაშიც იოვანე ნათლისმცემელზე  ამბობს იესო, რომ „არც ჭამდა და არც სვამდა“, ჩვენ ვიზიარებთ  მოსაზრებას, რომ წინამორბედის საკვები იყო მცენარეული და მოგვყავს (ადრეული საუკუნეებიდან მოყოლებული) ბერძენ  ავტორთა და ქართველ მთარგმნელთა განმარტებანი „მკალსა და ველურ თაფლზე“, ასევე თანამედროვე მეცნიერთა და მკვლევართა  მოსაზრებები, რომელთაგან ზოგი მცენარეულ საკვებად აღიქვამს „მკალს და ველურ თაფლს“, ზოგი კი ამტკიცებს, რომ ნათლისმცემელი კალიით (მწერი) და ველური ფუტკრების თაფლით იკვებებოდა.


საკვანძო სიტყვები:იოანე ნათლისმცემელი, მელაგრია, მკალი, კალია, დანაკისკუდი, თაფლი ველური//თაფლი ველისა// თაფლი მდელოჲსა, ფინიკი კატეგორია: კვლევები ავტორები: მაია ბარნაველი